W skrócie
Rzadka kupa u niemowlęcia nie zawsze oznacza zaparcie. Zaparcie to twarde, bolesne stolce. Stękanie przed oddaniem miękkiej kupy to dyschezja, która mija sama. Pomagają masaż brzuszka, „rowerek”, ciepła kąpiel i prawidłowe przygotowanie mleka. Nie stosuj czopków ani termometru w odbycie bez lekarza.
Rzadka kupa to nie zawsze zaparcie
Niemowlęta karmione piersią mogą robić kupę kilka razy dziennie albo raz na kilka dni i oba rytmy mogą być prawidłowe. O zaparciu mówimy, gdy stolce są twarde, suche, w postaci grudek, a ich oddawanie sprawia dziecku ból. Zaparcia częściej zdarzają się u dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym i po rozpoczęciu rozszerzania diety.
Dyschezja niemowlęca
Wiele niemowląt przed oddaniem stolca stęka, czerwieni się i płacze przez kilka do kilkunastu minut, a potem oddaje miękką kupę. To dyschezja: dziecko uczy się jednocześnie napinać brzuch i rozluźniać mięśnie odbytu. To nie jest zaparcie i nie wymaga leczenia. Mija samo zwykle w ciągu kilku tygodni.
Jak pomóc dziecku z zaparciem
- Sprawdź, czy mleko modyfikowane przygotowujesz dokładnie według instrukcji. Zbyt duża ilość proszku zagęszcza mleko i sprzyja twardym stolcom.
- Masuj brzuszek zgodnie z ruchem wskazówek zegara i wykonuj ćwiczenie „rowerek” nóżkami.
- Ciepła kąpiel pomaga dziecku się rozluźnić.
- Po 6. miesiącu podawaj wodę do posiłków i produkty bogate w błonnik: przecier ze śliwek, gruszki, morele, kaszę.
- Przy mleku modyfikowanym porozmawiaj z pediatrą o składzie. Mleka z olejem palmowym w badaniach wiązano z twardszymi stolcami. Lista mlek bez niego: ranking mleka bez oleju palmowego.
Czego nie robić
- Nie drażnij odbytu termometrem, patyczkiem ani palcem.
- Nie stosuj czopków, lewatyw i środków przeczyszczających bez zalecenia lekarza.
- Nie podawaj soków niemowlętom przed 6. miesiącem życia.
Skala stolca: jak ocenić kupę dziecka
| Wygląd stolca | Co oznacza |
|---|---|
| Półpłynny, papkowaty, żółty | Typowy dla karmienia piersią |
| Miękki, pastowaty, jak masło orzechowe | Typowy dla mleka modyfikowanego, prawidłowy |
| Twardy wałek z pęknięciami | Skłonność do zaparcia, warto obserwować |
| Twarde, małe kulki, „bobki” | Zaparcie |
Najczęstsze przyczyny zaparć u niemowląt
- nieprawidłowe proporcje przy przygotowaniu mleka modyfikowanego (za dużo proszku),
- zmiana mleka lub przejście z karmienia piersią na mleko modyfikowane,
- rozpoczęcie rozszerzania diety, zwłaszcza duża ilość ryżu, bananów i kaszek bez błonnika,
- za mało płynów przy diecie stałej, gorączka lub upał,
- rzadziej alergia na białko mleka krowiego lub inne choroby.
Zaparcia przy mleku modyfikowanym
Dzieci karmione mlekiem modyfikowanym mają zwykle bardziej zwarte stolce niż karmione piersią. Na konsystencję wpływa skład tłuszczów: w badaniach mleka z oleiną palmową wiązano z twardszymi stolcami. Niektóre mleka zawierają prebiotyki (GOS, FOS) i składniki, które mają zmiękczać stolec. Nie zmieniaj jednak mleka często i bez potrzeby. Jeśli zaparcia się utrzymują, omów z pediatrą możliwość zmiany. Składy porównasz w rankingu mleka bez oleju palmowego i mlek z oligosacharydami.
Zaparcia po rozszerzeniu diety
Po wprowadzeniu posiłków stałych stolce zmieniają się i u wielu dzieci pojawiają się okresowe zaparcia. Pomagają: woda podawana do posiłków w kubeczku, warzywa i owoce (śliwki, gruszki, brzoskwinie, morele), kasze pełnoziarniste, oliwa dodawana do posiłków. Ogranicz chwilowo ryż, kleiki i banany.
Ruch i masaż
Codzienny czas na brzuszku, ćwiczenia „rowerek”, przyciąganie zgiętych kolanek do brzucha i masaż zgodny z ruchem wskazówek zegara pobudzają pracę jelit. Ciepła kąpiel rozluźnia mięśnie i często ułatwia oddanie stolca.
Mity i fakty
Mit: niemowlę musi robić kupę codziennie.
Fakt: Nie musi. Liczy się konsystencja stolca i samopoczucie dziecka.
Mit: stymulacja termometrem jest bezpieczna.
Fakt: Może podrażnić odbyt i sprawić, że dziecko przyzwyczai się do pomocy z zewnątrz. Rób to tylko na zalecenie lekarza.
Mit: herbatki ziołowe pomogą na zaparcia.
Fakt: Nie podawaj ich niemowlętom bez konsultacji. Niektóre zioła nie są dla nich bezpieczne.
Ile kupek to norma w kolejnych miesiącach
| Wiek i karmienie | Typowa częstotliwość | Typowa konsystencja |
|---|---|---|
| Pierwszy tydzień | Kilka razy na dobę | Smółka, potem stolce przejściowe |
| 1–6 tygodni, karmienie piersią | Często po każdym karmieniu | Papkowata, żółta, z grudkami |
| Po 6. tygodniu, karmienie piersią | Od kilku razy dziennie do raz na kilka, nawet kilkanaście dni | Papkowata, miękka |
| Mleko modyfikowane | Zwykle 1–3 razy dziennie lub co drugi dzień | Pastowata, gęstsza, jak masło orzechowe |
| Po rozszerzeniu diety | Zwykle raz lub dwa razy dziennie | Bardziej uformowana, kolor zależy od posiłków |
Przygotowanie mleka a zaparcia
Jedną z częstszych i najprostszych do naprawienia przyczyn twardych stolców u dziecka karmionego butelką jest za gęsto przygotowane mleko. Zdarza się to, gdy miarka jest ubijana albo „z górką”, gdy proszek wsypuje się przed wlaniem wody albo dodaje „trochę więcej, żeby dziecko się najadło”. Zbyt stężone mleko ma za mało wody w stosunku do składników i może sprzyjać zaparciom, a nawet odwodnieniu.
- Najpierw wlej do butelki odmierzoną ilość wody, dopiero potem dodaj proszek.
- Nabieraj proszek luźno i zbieraj nadmiar płaskim nożem lub krawędzią opakowania. Nie ubijaj.
- Używaj tylko miarki z danego opakowania. Miarki różnych producentów mają różną pojemność.
- Nie dodawaj do mleka kaszki, cukru ani innych dodatków bez zalecenia lekarza.
Olej palmowy w mleku a twardość stolca
W badaniach porównujących mleka modyfikowane dzieci karmione mlekiem z oleiną palmową miały nieco twardsze stolce niż dzieci karmione mlekiem bez tego tłuszczu. Kwas palmitynowy z oleju palmowego łączy się w jelicie z wapniem i tworzy nierozpuszczalne mydła wapniowe, które wydalane są ze stolcem. Nie znaczy to, że olej palmowy powoduje zaparcia u każdego dziecka, ale jeśli dziecko ma twarde stolce, warto sprawdzić skład mleka. Mleka bez oleju palmowego zebraliśmy w zestawieniu mleko bez oleju palmowego. Zmianę mleka zawsze omów z pediatrą.
Plan działania na tydzień
| Dzień | Co robić |
|---|---|
| 1–2 | Sprawdź sposób przygotowania mleka. Rób masaż brzuszka i „rowerek” 2–3 razy dziennie. Kąp dziecko w ciepłej wodzie |
| 3–4 | Prowadź zapiski: kiedy była kupa, jaka konsystencja, czy dziecko się napina i płacze. Więcej czasu na brzuszku w ciągu dnia |
| 5–7 | Po 6. miesiącu: więcej warzyw i owoców bogatych w błonnik, woda do posiłków. Jeśli nie ma poprawy, umów wizytę u pediatry z zapiskami |
Produkty, które pomagają po rozszerzeniu diety
Po 6. miesiącu życia na konsystencję kupy wpływa to, co dziecko je. Przy skłonności do zaparć sprawdzają się produkty bogate w błonnik i naturalne sorbitole.
| Pomagają | Mogą sprzyjać zaparciom, gdy jest ich dużo |
|---|---|
| Śliwki, gruszki, brzoskwinie, morele (świeże lub w przecierze) | Kleik ryżowy i dużo produktów z białej mąki |
| Kasze: jaglana, gryczana, owsianka | Dużo nabiału, np. sera i jogurtów naraz |
| Warzywa: dynia, cukinia, groszek, brokuły | Mało płynów przy dużej ilości stałych posiłków |
| Oleje roślinne dodane do posiłków | Banan, zwłaszcza niedojrzały, w dużych ilościach |
Po rozszerzeniu diety podawaj dziecku do posiłków wodę w kubeczku. Lekarz może też zalecić niewielką ilość przecieru lub soku ze śliwek. Nie wprowadzaj soków na własną rękę u dziecka przed 6. miesiącem.
Leki na zaparcia u niemowląt
Gdy zmiany w karmieniu i domowe sposoby nie pomagają, lekarz może zalecić lek zmiękczający stolec, np. laktulozę lub makrogol w dawce dobranej do wieku i masy ciała. Takie leki działają w jelicie, przyciągając wodę do stolca, i są uznawane za bezpieczne w leczeniu zaparć u dzieci. Dawkę i czas leczenia ustala lekarz. Nie stosuj u niemowlęcia środków przeczyszczających dla dorosłych, olejku parafinowego ani lewatyw.
Choroby, które lekarz musi wykluczyć
U większości niemowląt zaparcia są czynnościowe, czyli nie mają przyczyny w budowie jelita ani innej chorobie. Rzadko jednak stoi za nimi choroba wymagająca leczenia.
- Choroba Hirschsprunga. Brak komórek nerwowych w odcinku jelita. Typowy sygnał: smółka oddana później niż 48 godzin po porodzie, wzdęty brzuch, wymioty.
- Niedoczynność tarczycy. Zaparcia z sennością, przedłużającą się żółtaczką, chrypką i słabym przyrostem masy ciała. Badanie przesiewowe wykonuje się wszystkim noworodkom.
- Alergia na białko mleka krowiego. U części dzieci daje uporczywe zaparcia, które ustępują po eliminacji białka mleka.
- Szczelina odbytu. Bolesne pęknięcie skóry przy odbycie, ze świeżą krwią na stolcu. Dziecko z bólu wstrzymuje kupę, co nasila zaparcie.
Kiedy do lekarza
- noworodek nie oddał smółki w ciągu 48 godzin od urodzenia,
- w stolcu jest krew, brzuch jest wzdęty i twardy, dziecko wymiotuje,
- zaparciom towarzyszy słaby apetyt, słabe przyrosty lub wiotkość,
- zaparcia nawracają mimo zmian w diecie albo trwają dłużej niż dwa tygodnie.
Przy karmieniu butelką zajrzyj do poradnika Mleko modyfikowane na zaparcia: piszemy w nim, jakie mleko wybrać i jak sprawdzić, czy mleko jest dobrze przygotowane.
Najczęstsze pytania
Ile dni niemowlę może nie robić kupy?
Dziecko karmione piersią może nie robić kupy nawet kilka dni i być zdrowe, jeśli stolec jest miękki. Przy mleku modyfikowanym przerwy są zwykle krótsze.
Czy mleko modyfikowane powoduje zaparcia?
Może sprzyjać twardszym stolcom. Najpierw sprawdź proporcje przy przygotowaniu, a o zmianie mleka zdecyduj z pediatrą.
Czy można podać niemowlęciu wodę na zaparcia?
Przed 6. miesiącem dziecko na mleku zwykle nie potrzebuje wody. Po rozpoczęciu rozszerzania diety woda do posiłków pomaga.
Czym różni się dyschezja od zaparcia?
Przy dyschezji dziecko stęka i płacze, ale oddaje miękki stolec. Przy zaparciu stolec jest twardy i suchy.
Czy przy zaparciu można podać czopek glicerynowy?
Tylko wtedy, gdy zaleci to lekarz. Stosowany często może utrudniać dziecku naukę samodzielnego oddawania stolca.
Czy ząbkowanie powoduje zaparcia?
Bezpośrednio nie, ale dziecko może wtedy mniej jeść i pić, co czasem sprzyja twardszym stolcom.
Czy kupa raz na tydzień jest normalna?
U dziecka karmionego wyłącznie piersią może być, jeśli stolec jest miękki, a dziecko dobrze się czuje i przybiera. U dziecka na mleku modyfikowanym warto to skonsultować.
Czy krew na kupie przy zaparciu jest groźna?
Najczęściej pochodzi z drobnego pęknięcia odbytu, ale zawsze pokaż to lekarzowi.
Czy masaż brzuszka może zaszkodzić?
Nie, jeśli robisz go delikatnie, ciepłymi dłońmi, zgodnie z ruchem wskazówek zegara i nie zaraz po jedzeniu.
Czy dziecko karmione piersią może mieć zaparcia?
Prawdziwe zaparcie u dziecka karmionego wyłącznie piersią jest rzadkie. Rzadka, ale miękka kupa to zwykle norma.
Czy zaparcia mogą być od witaminy D?
Witamina D w zalecanych dawkach nie powoduje zaparć. Preparaty żelaza mogą natomiast sprzyjać twardszym stolcom.
Czy po szczepieniu dziecko może mieć zaparcia?
Szczepienia nie są typową przyczyną zaparć. Jeśli zaparcie pojawi się w tym czasie, postępuj jak zwykle.
Powiązane poradniki
Źródła
- Tabbers M.M. i wsp.: Evaluation and Treatment of Functional Constipation in Infants and Children: Evidence-Based Recommendations From ESPGHAN and NASPGHAN, JPGN 2014.
- Benninga M.A. i wsp.: Kryteria rzymskie IV dla niemowląt i małych dzieci, Gastroenterology 2016.
- Koo W.W. i wsp.: Reduced bone mineralization in infants fed palm olein-containing formula, Pediatrics 2003.
- NHS: Constipation in children.
Poradnik ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani położnej. Jeśli niepokoi Cię stan dziecka, skontaktuj się z pediatrą, a w nagłych sytuacjach dzwoń pod 112. Nocą i w święta możesz skorzystać z nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej.
